Voeding & Filosofie: Biologische voeding

‘Eerst komt het vreten, dan de moraal’

Voeding & Filosofie serie 

Hiermee bedoelde de duitse schrijver Bertold Brecht dat we in moeilijke tijden eerst aan onszelf denken en daarna pas aan andere dingen. Vroeger bestonden slechts een aantal basisideeën over wat mensen nodig hadden om gezond te blijven, maar verder werd er niet over ons eten nagedacht. Met een toenemende welvaart, is nu te zien dat de moraal rondom voeding aan aandacht wint. Het is heel normaal om een persoonlijke morele of idealistische waarde aan eten te hechten, en er is een toenemend debat gaande over wat nou écht ‘goed’ is. Maar wat is ‘goed’? Hiermee kan ‘gezond’ bedoeld worden, maar ook ‘diervriendelijk’, ‘milieubewust’ of ‘passend bij de religie’.

De filosofie houdt zich bezig met de betekenis en geldigheid van het denken rondom verschillende thema’s. Onderdeel hiervan is de ethiek, die zich bezighoudt met de vraag wat goed of slecht is. Deze serie heeft als doel inzicht te geven in verschillende filosofieën of opvattingen over voeding om zo een overzichtelijker debat te kunnen voeren over ‘goede voeding’. Daarnaast zal ook gereflecteerd worden op de gezondheidsaspecten vanuit wetenschappelijk perspectief. In deze reeks voeding & filosofie, volgt hier de eerste: Biologische voeding.

Actuele trends

Biologisch eten wordt steeds populairder. Vroeger moest je voor biologische voeding vaak naar een speciale natuurvoedingswinkel, maar tegenwoordig neemt het assortiment in normale supermarkten explosief toe. De Monitor Duurzaam Voedsel die elk jaar wordt geschreven in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, vermeld dat in 2014 maar liefst 18% meer biologische producten werden verkocht ten opzichte van 2013. Het totale marktaandeel steeg van 6% naar 7%. De grootste stijging vond plaats in de professionele sector, zoals horeca en zorginstellingen (maar liefst 74% meer) [1].

Bio logo's

Filosofie

De filosofie achter biologische voeding is internationaal beschreven in de volgende vier Beginselen van de Biologische Landbouw. Deze beginselen kunnen gezien worden als ethische uitgangspunten.

1: Het Beginsel van Gezondheid: de biologische landbouw wil voedsel van hoge voedingswaarde produceren, dat bijdraagt aan preventieve gezondheidszorg en welzijn. Onderdeel hiervan is het verbieden van kunstmest, pesticiden, diermedicijnen en voedseladditieven die een mogelijk gezondheidsrisico met zich meebrengen.

2: Het Beginsel van Ecologie: de landbouw moet gebaseerd zijn op levende ecologische systemen en kringlopen. Dit houdt in dat er bij het houden en voeren van dieren en planten uitgegaan wordt van hun natuurlijke plek in het ecosysteem. Bij de productie moet rekening worden gehouden met de omgeving en met efficiëntie en hergebruik van grondstoffen.

3: Het Beginsel van Billijkheid: het gaat hier om een gelijkwaardige, respectvolle en rechtvaardige houding van mensen onderling en ten opzichte van andere levende wezens. Biologische landbouw streeft ernaar alle betrokkenen in de voedselketen (denk aan boeren, vervoerders, verwerkers, handelaren, personeel) een goede levenskwaliteit te verschaffen, bij te dragen aan voedselzekerheid en een afname van armoede.

4: Het Beginsel van Zorg: de landbouw moet met voorzorg en verantwoordelijkheid worden beoefend, om het welzijn van huidige en toekomstige generaties en hun leefomgeving te beschermen [2].

De kenmerken van biologische voeding

Uit de filosofische achtergronden wordt duidelijk dat het hoofdkenmerk van biologisch voedsel is dat bij de productie zoveel mogelijk rekening gehouden wordt met de natuur, het dierenwelzijn en de gezondheid van de mens. Biologische producten zijn herkenbaar aan het EKO-keurmerk, het Europese keurmerk voor biologische producten, het Demeter keurmerk en/of de term ‘biologisch’ die volgens Europese regels beschermd is [3]. Wat betreft de productie van groente en fruit, onderscheidt biologische voeding zich van andere voeding doordat er geen gebruik wordt gemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. In plaats daarvan wordt gewone mest van dieren of compost gebruikt, en van natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes om luizen tegen te gaan. Ook wordt er niet altijd op hetzelfde stuk grond hetzelfde gewas verbouwd, dit is beter voor de vruchtbaarheid van de bodem en om plagen tegen te gaan. In de biologische veehouderij krijgen dieren meer leefruimte binnen en daarnaast de mogelijkheid om naar buiten te gaan. Ook behouden ze bijvoorbeeld hun snavel en staart, waar die in de normale veehouderij afgeknipt worden. Daarnaast worden er geen groeihormonen en antibiotica gebruikt en geen genetisch gemodificeerde gewassen [4].

De regels voor biologische voeding houden niet op bij de productie, maar gaan ook door bij de verwerking. Chemische kleur-, geur-, en smaakstoffen zijn niet toegestaan. De ingrediënten in het product moeten zoveel mogelijk biologisch zijn. Toevoeging van additieven mogen alleen, wanneer ze technologisch onmisbaar zijn voor het product. Samengestelde producten mogen maximaal 5% niet-biologische ingrediënten bevatten, en alleen als deze niet voldoende biologisch beschikbaar zijn [3].

Sprouts

Wetenschappelijke inzichten over gezondheid

Aangezien er bij biologische landbouw zoveel extra aandacht is voor gezondheid en minder kunstmatige toevoegingen, wordt vaak gedacht dat biologische voeding gezonder zou zijn dan niet-biologische voeding. Het Voedingscentrum geeft een mooi overzicht op haar website van punten waarop biologische voeding positief en negatief verschilt van gewone voeding. Positieve verschillen zijn er vooral op het gebied van restaanwezigheid van geneesmiddelen in dierlijke producten en van bestrijdingsmiddelen in plantaardige producten. Negatieve verschillen zijn er wat betreft de mogelijke aanwezigheid van bacteriën en parasieten in biologische dierlijke producten. Ook bevatten biologische eieren wat meer dioxine dan niet-biologische eieren. Dit heeft ermee te maken dat deze dieren meer buiten komen, waar dit soort stoffen aanwezig zijn [3].

Wetenschappelijke studies vonden tot nu toe geen aanwijzingen dat biologische voeding qua voedingswaarde anders is dan niet-biologische voeding [5] of dat er een lagere kans bestaat op het krijgen van ziektes zoals kanker [6]. Al zijn er ook studies die wel verschillen vonden [7]. Het laatste advies van de Gezondheidsraad stamt uit 2009 en zegt dat er geen wetenschappelijk bewijs is voor een positief gezondheidseffect van biologische voeding. Hierin staat echter ook dat de stand van de wetenschap hierover beperkt was ten tijde van schrijven [8]. Het bestuderen van het gezondheidseffect van biologische voeding is echter niet eenvoudig. Biologische voedingsmiddelen verschillen nogal qua voedingswaarde, afhankelijk van het seizoen, de regio van herkomst en het gebruikte gewas. Belangrijk aandachtspunt bij het interpreteren van wetenschappelijke studies naar het effect van biologische voeding op de gezondheid is dat mensen die biologisch eten vaak ook op andere punten een gezonder leven leiden (bijvoorbeeld vaker sporten en niet roken).

Conclusie

Biologische voeding kenmerkt zich erdoor dat er bij het productieproces meer aandacht is voor de natuur, het dierenwelzijn en de gezondheid van de mens. Veel mensen denken dat biologische voeding gezonder is dan niet-biologische. Er is op het moment helaas geen recent advies rondom de gezondheidseffecten van biologische voeding ten opzichte van niet-biologische om na te gaan of dit waar zou kunnen zijn. Een vergelijking van recente wetenschappelijke inzichten is daarom wenselijk. De huidige status-quo is dat je voor een gezondheidseffect alleen niet biologisch hoeft te gaan eten, aangezien de voedingswaarde gelijk is aan niet-biologische producten.  Wel is duidelijk dat biologische producten meer rekening houden voor de dieren in de veehouderij, het milieu en vaak voor de menselijke omstandigheden in de productieketen.

Bronnen

  1. monitorduurzaamvoedsel.nl. Geraadpleegd: oktober 2015.
  2. http://www.bionext.nl/sites/www.bionext.nl/files/ifoam_beginselen_0.pdf Geraadpleegd: oktober 2015.
  3. http://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/biologisch.aspx. Geraadpleegd: oktober 2015.
  4. http://www.bionext.nl Geraadpleegd: oktober 2015.
  5. Crystal Smith-Spangler, MD, MS et al. Are organic foods safer or healthier than conventional alternatives? A systematic review. Ann Intern Med 2012;157:348-366
  6. Bradbury, KE et al. Organic food consumption and the incidence of cancer in a large prospective study of women in the UK. British Journal of Cancer. 2014.
  7. Baránski et al. Higher antioxidant and lower cadmium concentrations and lower incidence of pesticide residues in organically grown crops: a systematic literature review and meta-analyses. Britisch Journal of Nutrition. 2014.
  8. http://www.gezondheidsraad.nl/sites/default/files/briefadvies_biologisch_levensmiddelen.pdf. Geraadpleegd: oktober 2015.

Plaatjes onder Creative Commons licentie.

Opmerking: Ik schreef dit artikel voor I am a Foodie. Het verscheen in november 2015 op http://www.iamafoodie.nl.

 

 

 

Cachexie: het andere gewichtsprobleem

Januari. Het moment waarop afslanken weer thema van de dag is. De aangekomen pondjes moeten er weer af, want we maken ons al jaren druk op de stijgende buikomvang van onze samenleving. Dat is volledig terecht, want overgewicht heeft enorme negatieve gevolgen voor iemands gezondheid en brengt flinke maatschappelijk kosten met zich mee. Lang dacht ik dat dit het enige grote gewichtsprobleem was, zoals ondervoeding het probleem is een ander deel van deze wereld. Totdat ik als diëtist ging werken in een aantal verpleeg- en verzorgingshuizen en geconfronteerd werd met het andere, verborgen gewichtsprobleem in onze samenleving: ernstig gewichtsverlies. Met het aanbreken van een nieuw jaar, breng ik graag ook dat andere gewichtsprobleem onder de aandacht: cachexie.

Mason Masteka - Bathroom Scale001

Gewichtsverlies bij chronisch zieken

Als verpleeghuisdiëtist behandelde ik vijf jaar lang mensen met chronische longziekten (COPD), kanker, hart- en vaatziekten, na beroertes en dementie. Het meest voorkomende probleem bij hen was niet overgewicht, maar ernstige ondervoeding. Door de ziekte zelf of ziekenhuisopnames waren ze verzwakt en afgevallen. Behandelingen maakten het vaak moeilijk om weer op gewicht te komen. Misselijkheid, slikproblemen, benauwdheid, emoties, wonden, maag-darm problemen en bijwerkingen van medicatie dragen hieraan bij. Niet alleen de zieke persoon zelf, maar ook diens familie maakten zich ernstige zorgen en dit had vaak een enorme impact op persoonlijke verhoudingen.  Eten was een steeds terugkomend thema tijdens bezoekuren en resulteerde regelmatig in teleurstelling en strijd. Dat dit wereldwijd zo is, liet een recente publicatie van Nature zien, waarin aandacht wordt gevraagd voor het probleem [1].

Cachexie

Lang werd gedacht dat gewichtsverlies een normaal gevolg van langdurig ziek zijn is. Maar sinds enige jaren zijn wetenschappers erachter gekomen dat er wat anders aan de hand is. Vanwege een lichte, chronische ontsteking die voorkomt in veel chronische ziekten, raken metabole processen in het lichaam ontregeld die leiden tot verlies van vet-, spier- en botmassa. Dit wordt ook wel ‘cachexie’ genoemd. Dit woord komt uit het latijn en staat voor ‘slechte conditie’ [2]. Aangezien metabole processen ontregeld zijn, is het niet eenvoudig dit tegen te gaan en voldoet ‘gewoon wat extra eten’ niet. Dit is wat cachexie anders maakt dan gewone ondervoeding. Bij cachexie spreken we van metabole ontregeling, waarbij vooral ook spiermassa wordt afgebroken, en dit is moeilijk omkeerbaar. Gewone ondervoeding kan worden tegengegaan of omgekeerd wanneer het op tijd ontdekt wordt. Hiervoor zijn de laatste jaren vele screeningstools ontwikkeld en in gebruik genomen [3].

Ziek zijn is topsport

Na jaren als verpleeghuisdiëtist, ben ik de wetenschap in gegaan om het effect van een combinatie van beweging en speciale voeding te bestuderen op de ontwikkeling van cachexie in hartfalen. We verwachten dat vooral de combinatie nodig is om spiermassa weer op te bouwen, zodat mensen zich fitter gaan voelen. Net zoals sporters goede voeding met vooral extra eiwit nodig hebben om optimaal te presteren en spier op te bouwen, geldt dat ook voor cachexie patiënten. Het bewijst maar weer eens: ziek zijn is topsport!

Obesity vs Cachexia[4]

Gebrek aan aandacht

Recent was ik op een internationaal congres (the International Congress on Cachexia, Sarcopenia and Muscle in Parijs) waar pijnlijk duidelijk werd hoe we veel te weinig onderzoek doen naar cachexie. Dr. Stefan Anker, cardioloog en specialist in cachexie, liet op het congres in Parijs zien dat er maar liefst 26 keer vaker over obesitas gepubliceerd wordt dan over cachexie in de veelgebruikte wetenschappelijke database van Pubmed [4] . Dit is bijzonder, en bijzonder ernstig, omdat mensen met cachexie 20 keer vaker binnen 5 jaar na het stellen van de diagnose overlijden. Dit laat volgens Dr. Anker zien dat er voor cachexie patiënten op korte termijn een grotere behoefte is aan een behandeling dan voor obesitas patiënten [4]. Waarbij we natuurlijk niet moeten vergeten dat voor beide een goede behandeling even belangrijk is.

Balans in het gewichtsonderzoek

Maar vanwaar dit grote verschil in aandacht? Wereldwijd lijden tussen 8 en 15% van de patiënten met chronisch hartfalen, 15-30% van de COPD (longziekten) patiënten en 60 tot 80% van de mensen met een gevorderd stadium van kanker  aan cachexie [2]. Dat zijn heel wat mensen! Waarschijnlijk kent iedereen in zijn of haar omgeving wel iemand die met gewichtsverlies en ernstige vermoeidheid kampt tijdens de laatste fase van een chronische ziekte, zonder te weten dat hieraan iets te doen is. Helaas beperkt het mensen om van die laatste tijd van hun leven nog iets te maken. En dat is heel erg zonde. Het is tijd om dit verborgen probleem te erkennen en te beginnen met investeringen in onderzoek en praktische behandelingen, zodat we de balans tussen onderzoek naar ernstig gewichtstoename en ernstig gewichtsafname weer vinden.

Bronnen

  1. Lok, C. (2015) Cachexia: the last ilness. Nature, 528, 182–183.
  2. Haehling, S., & Anker, S. D. (2010). Cachexia as a major underestimated and unmet medical need: facts and numbers. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle, 1(1), 1–5.
  3. http://www.stuurgroepondervoeding.nl
  4. von Haehling, S., & Anker, S. D. (2013). Cachexia vs obesity: Where is the real unmet clinical need? Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle, 4(4), 245–246.

Plaatjes onder Creative Commons licentie.

Opmerking: ik schreef dit artikel voor I am a Foodie. Het werd in februari 2016 gepubliceerd op http://www.iamafoodie.nl.

Voedselrevolutie op komst!?

East Side Gallery

‘Groentekebab in volkorenbrood’ prijst een groot, kleurrijk bord bij een kebabzaak in de hippe Berlijnse wijk Kreuzberg aan. Daaronder is in kleinere letters nog het reguliere, vleesrijke aanbod te lezen, maar die lijkt weinig populair. Hier in stads Oost-Duitsland lijkt een ware voedselrevolutie plaats te vinden. Ik val van de ene in de andere verbazing sinds ik drie maanden geleden vanuit Nederland naar Leipzig in Duitsland verhuist ben.  Zo loop je vanuit het Centraal Station bijna direct tegen een 100% veganistische supermarkt aan. Niet ver van mijn huis is een veganistisch eetcafe in een voormalig slagerij, met getatoeerde barmannen, heavy metal op de achtergrond en meisjes in bloemenjurkjes die veganistische gyros eten met grote porties rauwkost. Voor wie stylistischer wil eten, is er een top class veganistisch restaurant in een rauwe, maar kunstrijke ambiance. Hier is niet alleen het biologische bier, maar zijn ook de creatieve alcoholvrije cocktails geliefd.

Bierdrinken blijkt bovendien ook nog eens bij te kunnen dragen aan een betere maatschappij: een deel van de opbrengst van sommige biertjes wordt besteed aan maatschappelijke projecten. Zelfs in de Mensa (de kantine van universiteiten en bedrijven) wordt standaard dagelijks een vegetarisch en een veganistisch menu aangeboden. Bier und Bratwurst is veganistische currywurst met lokaal geproduceerde, biologische rabarberlimonade geworden.

Vleischerei

Kwaliteitskrant Suddeutsche Zeitung beschreef al hoe vlees-grootbedrijven noodgedwongen op de vegetarische tour zijn gegaan, omdat ze hun marktaandeel zagen verdwijnen. In hun top 10 best verkopende producten staan tegenwoordig 4 vleesvervangers. In Nederland is de Vegetarische Slager ook al wat langer bekend, en eten steeds meer mensen af en toe vleesvervangers in plaats van vlees, maar echt groot en mainstream is het nog niet geworden. Een goed vegetarisch restaurant is nog een zeldzaamheid. En veganisme is nog nagenoeg onbekend. Vanwaar dit enorme verschil? Is het de nederlandse nuchterheid, of is er wat anders aan de hand?

Opvallend is in elk geval het maatschappelijk bewustzijn, die in Duitsland meer aan de orde van de dag lijkt te zijn. Klimaatverandering is continu onderwerp van gesprek, afvalscheiding is een serieuze zaak en als je niet biologisch eet, ben je eigenlijk niet meer van deze tijd. In Nederland neemt het aandeel biologisch in de supermarkten ook al jaren toe, maar toch is het marktaandeel nog steeds bescheiden. Wellicht is het een kwestie van afzetten door de jeugd tegen een door auto’s gedomineerde cultuur, waar vlees juist hoofdonderdeel van elke maaltijd is. In Nederland is de culturele vleesconsumptie wat bescheidener en is er dus minder om je radicaal tegen af te zetten. Of misschien is het gewoon de ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’-houding.

Groentekebap

In elk geval ben ik enorm enthousiast en geinspireerd geraakt door wat er hier in Duitsland gebeurt, hoe hier een beweging op gang lijkt te komen die voedsel, gezondheid, duurzaamheid en maatschappelijk bewustzijn met elkaar combineert op een bewuste, aantrekkelijke en toegankelijke manier. Ik nodig eenieder uit om zelf ook geinspireerd te raken en in je eigen omgeving stappen te zetten in deze richting. Zoals een graffiti op de Berlijnse East Side Gallery zegt: ‘vele kleine mensen, die op vele kleine plaatsen vele kleine dingen doen, kunnen het gezicht van de wereld veranderen’. En wie weet… misschien komt die voedselrevolutie er!

Opmerking: Ik schreef deze blog voor I am a Foodie. Het verscheen in juli 2015 op http://www.iamafoodie.nl.

 

Voeding & Filosofie: Slowfood

Voeding & Filosofie serie

‘Eerst komt het vreten, dan de moraal’

 Hiermee bedoelde de duitse schrijver Bertold Brecht dat we in moeilijke tijden eerst aan onze eigen behoeften denken en daarna pas kritisch nadenken over ons gedrag. Vroeger bestonden een aantal basisideeën over wat mensen nodig hadden om gezond te blijven, maar verder was eten vooral een pragmatische aangelegenheid. Met een toenemende welvaart, is nu te zien dat de moraal rondom voeding aan aandacht wint. Het is heel normaal om een persoonlijke morele of idealistische waarde aan eten te hechten, en er is een toenemend debat gaande over wat nou écht ‘goed’ is. Maar wat is ‘goed’? Hiermee kan ‘gezond’ bedoeld worden, maar ook ‘diervriendelijk’, ‘milieubewust’ of ‘passend bij de religie/cultuur’.

De filosofie houdt zich bezig met de betekenis en geldigheid van het denken rondom verschillende thema’s. Onderdeel hiervan is de ethiek, die zich bezighoudt met de vraag wat goed of slecht is. Deze serie heeft als doel inzicht te geven in verschillende filosofieën of opvattingen over voeding om zo een overzichtelijker debat te kunnen voeren over ‘goede voeding’. Daarnaast zal ook gereflecteerd worden op de gezondheidsaspecten vanuit wetenschappelijk perspectief. In deze reeks voeding & filosofie, volgt hier de tweede: Slowfood.

Geschiedenis

De Slowfoodbeweging werd in 1986 opgericht door Carlo Petrini en andere activisten in Italië. De oprichting was een reactie op de vestiging van een nieuw filiaal van McDonalds in Rome. Daarmee plaatste de beweging zich vanaf het begin letterlijk tegenover de Fastfoodbeweging. De Slowfoodbeweging verspreidde zich daarna relatief snel over andere landen, en heeft inmiddels ruim 100.000 leden in ongeveer 160 landen. Sinds 2008 is er officieel ook een afdeling in Nederland gevestigd, welke onder andere projecten organiseert rondom duurzame visvangst, gezonde schoolkantines en gezond eten. De Slowfoodbeweging ontvangt financiële steun vanuit de Europese Unie [1, 2].

slow food

 Filosofie

De Slowfoodbeweging zet zich af tegen de industriële productie van voedsel, en richt haar focus op het behoud van culturele of traditionele bereiding van voedsel. Daarnaast besteden ze veel aandacht aan het behouden van traditionele gewassen, biodiversiteit, veeteelt en landbouwpraktijken in een bepaalde regio. Slowfood is daarom heel regio- en cultuurgebonden, en bewegingen in verschillende landen streven dus ook verschillende gebruiken na. In grote lijn echter streven alle het behoud van tradities, bewust eten en een rustige manier van leven na. Belangrijke factoren daarin zijn biologische en lokale productie, en kleinschaligheid van boerderijen om zo een hoogwaardige kwaliteit van het eten na te streven. De beweging verzet zich tegen het gebruik van monoculturen en genetisch gemodificeerde gewassen in de landbouw.

De filosofie van de Slowfoodbeweging is samen te vatten in de volgende drie principes:

  • Goed voedsel: kwaliteit, smaak en gezondheidswaarde van de voeding staan op de voorgrond.
  • Zuiver voedsel: de productie van voedsel is niet schadelijk voor het milieu en de leefomgeving.
  • Eerlijk voedsel: toegankelijke prijzen voor consumenten en tegelijkertijd eerlijke prijzen en goede omstandigheden voor de producenten [1].

Uit de basisprincipes wordt duidelijk dat de Slowfoodbeweging dicht bij de filosofie van Biologische voeding staat [3], maar een sterkere nadruk legt op traditie en culturele waarden. Daarnaast besteed de Slowfoodbeweging meer aandacht aan de omstandigheden waarin voeding geconsumeerd wordt. Zo organiseert zij ook regelmatig kookworkshops om traditionele gerechten en bereidingswijzen door te geven aan toekomstige generaties. Zelf vat de beweging hun filosofie mooi samen in hun streven naar een ‘stevige connectie tussen bord, planeet, mensen, politiek en cultuur’ [1].

Slowfood 2

 Wetenschappelijke inzichten (over gezondheid)

Een korte zoektocht in wetenschappelijke databases levert weinig informatie op. Er lijkt weinig onderzoek te zijn gedaan specifiek naar gezondheidseffecten van eten via de Slow food filosofie. Dat is wel begrijpelijk, aangezien de beweging een voornamelijk klassiek voedingspatroon voorschrijft met basisvoedingsmiddelen. Aanbevelingen komen grotendeels overeen met die van de Gezondheidsraad en de Schijf van Vijf [4, 5].

Meest relevant op gezondheidsgebied is waarschijnlijk het afwijzen van genetisch gemodificeerd voedsel (GMO). Er is nog veel discussie gaande over de veiligheid en wenselijkheid van GMO in ons voedsel. Wetenschappelijk is er nog geen consensus, deels doordat er nog geen goede standaards zijn voor hoe het onderzoek hiernaar uit te voeren [6]. Ook de European Food Safety Authority (EFSA) lijkt nog te worstelen met haar opgave voor het beoordelen van de veiligheid van GMO, zoals blijkt uit een recent rapport die terugblikt op de eerste tien jaar onderzoek naar GMO [7]. De positie van de Slowfoodbeweging zou je als kiezen voor veilig kunnen zien. Waarom zou je GMO voedsel eten als je nog niet kunt inschatten hoe veilig het is?

 Conclusie

De filosofie achter Slowfood zet zich af tegen de industriële productie van voedsel, en is voor het behoud van cultuur en tradities bij het bereiden en consumeren van voedsel. De beweging staat dichtbij de filosofie achter biologische voeding. Wetenschappelijk gezien passen de aanbevelingen bij de adviezen van de Gezondheidsraad voor gezonde voeding. Al met al is Slowfood een interessante beweging die voeding succesvol met ecologie, maatschappij en politiek bewustzijn verbindt.

 Bronnen:

  1. slowfood.com. Geraadpleegd januari 2016.
  2. slowfood.nl. Geraadpleegd januari 2016.
  3. bionext.nl. Geraadpleegd november 2015.
  4. voedingscentrum.nl. Geraadpleegd januari 2016.
  5. https://www.gezondheidsraad.nl/sites/default/files/briefadvies_biologisch_levensmiddelen.pdf. Geraadpleegd januari 2016.
  6. Devos, Y. Sanvido, O. Tait. J. Raybould, A. Towards a more open debate about values in decision-making on agricultural biotechnology. Transgenic research. Dec;23(6):933-43.
  7. Devos Y, Aguilera J, Diveki Z, Gomes A, Liu Y, Paoletti C, du Jardin P, Herman L, Perry JN, Waigmann E. EFSA’s scientific activities and achievements on the risk assessment of genetically modified organisms (GMOs) during its first decade of existence: looking back and ahead. Transgenic research. 2014 Feb;23(1):1-25.

Plaatjes onder Creative Commons licentie.

Opmerking: Ik schreef dit artikel voor I am a Foodie. Het verscheen in maart 2016 op http://www.iamafoodie.nl.

Een frisse blik op voedingszorgen

Soms moet je ver weg gaan om te zien wat je thuis allemaal hebt. Zo gaf mijn recente reis naar Nepal me een nieuwe kijk op onze voedingszorgen of -hypes. Terwijl wij ons te buiten gaan aan groene smoothies met superfoods, uit angst voor vitaminetekorten en welvaartsziekten, is daar een heel volk wat zich voedt van een enkel gerecht: Dal Bhat, oftewel rijst met linzen. De vraag die zich daarbij opdringt aan een voedingswetenschapper: hoe erg is dat eigenlijk?

Nepali Child

De supermarkt als ruimteschip

Net weer teruggekomen van mijn  rondreis door Nepal, geniet ik van een volkorenbroodje met oude kaas en een frisse salade alsof ik in een 5 sterren restaurant dineer. Mijn maag is nog niet helemaal hersteld van het Nepalese voedsel, dus ik probeer met terughoudendheid te genieten van al die luxe in mijn koelkast. Tijdens het eerste bezoek aan de supermarkt in weken, besefte ik hoe bizar veel daar in die schappen ligt. Een supermarkt is een soort ruimteschip in vergelijking tot de markten in Kathmandu. Als het vlees daar op de hoek van het marktplein in de zon vers geslacht wordt, hebben de vliegen een feestmaaltijd. Geen verrassing zijn dat de meeste toeristen plots vegetarier zijn. En ook Nepali eten niet regelmatig vlees. De beschikbaarheid van voedsel is schaars, en vaak prijzig. Een gids vertelde me dat een zak linzen ongeveer een dagloon kost: iets minder dan een euro. Nepali eten daarom twee keer per dag hetzelfde, namelijk het nationale gerecht Dal Bhat (letterlijk ´rijst met linzen´).

Als voedingswetenschapper is het moeilijk te geloven dat een heel volk zich voornamelijk voedt van 1 enkel gerecht. Het staat in schril contrast met onze westerse hypochondrische houding tegenover voedsel. Terwijl we de alom aangeboden lekkernijen bijna niet kunnen ontwijken, geloven we heilig dat we superfoods nodig hebben om geen tekorten te krijgen. Is Dal Bhat dan het ultieme superfood, of sturen wij al ons chiazaad en tarwegras beter meteen naar Nepal?

Dal Bhat.jpg

Wat cijfers

De gemiddelde levensverwachting in Nepal is 68, in Nederland 74 jaar.  Obesitas komt nagenoeg niet voor in Nepal (1,5%), terwijl  16,1% van de Nederlanders obees is. Dat het gemakkelijk is voldoende energie binnen te krijgen blijkt ook uit de cijfers voor te lage energie-inname: dat is minder dan 5% in Nederland tegenover 7,8% in Nepal . In Nepal worden 18% van de kinderen geboren met ondergewicht, tegenover 6% in Nederland (1). Dat komt mede doordat 24% van de vrouwen in Nepal ondervoed is vanwege een hoge fysieke werkdruk, slechte voedingskennis en een gebrek aan extra voeding tijdens zwangerschap en lactatie. Bijna de helft van de kinderen onder 5 jaar zijn chronisch ondervoed en 40% heeft daarbij ook ondergewicht (2).

Gek genoeg zijn risicofactoren voor chronische ziekten zoals een hoog bloedglucose of een hoge bloeddruk hoger in Nepal dan in Nederland. In Nepal heeft 9-10% van de bevolking risico op diabetes (hoog bloedglucose) en 26-29% een hoge bloeddruk. In Nederland heeft 4-6% te hoge bloedsuikers en 17-29% een te hoge bloeddruk (vrouwen minder dan mannen) (1). Vanuit mijn ervaring met het eten daar, verwacht ik dat dit komt door de kwaliteit van het voedsel: meer geraffineerde suikers en minder volkorenproducten.

Toch komen welvaartsziekten zoals hart-en vaatziekten in beide landen ongeveer evenveel voor. Alleen kanker speelt een grotere rol in Nederland dan in Nepal.  En longziekten komen meer voor in Nepal, al is dat goed te verklaren door de stedelijke vervuiling en een groter aantal rokenden. Zijn onze welvaartsziekten dan te verklaren vanuit een vitaminetekort? Nee. Ondanks dat niet alle Nederlanders precies eten volgens de Richtlijnen Goede Voeding, zijn vitaminetekorten relatief onbekend. Alleen voor specifieke groepen zijn tekorten bekend, zoals foliumzuur voor vrouwen die zwanger willen worden en vitamine D voor kinderen en ouderen (3). Waarschijnlijker is de overconsumptie van voornamelijk bewerkt voedsel de boosdoener.

De voedingswaarde van Dal Bhat

Het nationale gerecht Dal Bhat bestaat uit rijst, een dunne linzensoep, curry van groente, wat spinazie en pickles (een soort pittige saus), geserveerd met papadum.  Hier zitten zo´n beetje alle ingredienten in waarover ze beschikking hebben. Vanwege de gevarieerde samenstelling van de maaltijd, zit er relatief veel voedingswaarde in de maaltijd. Koolhydraten stammen vooral uit de rijst en aardappelen, onverzadigde vetten uit de olie in de curry, eiwit uit de rijst en peulvruchten, en voedingsvezels uit de linzen, groenten en spinazie. De soep brengt het nodige zout en vocht. Vitaminen en mineralen worden geleverd door het samenspel van de  vele ingredienten. Aangezien linzen de voornamelijke eiwitdrager zijn, is het nogal afhankelijk van de dikte van de linzensoep (en daarmee de welvaart van de kok) of het gerecht wel of niet voldoende eiwit bevat (4,5)

Het is interessant te zien dat Nepali (waarschijnlijk onbewust) met weinig middelen toch een redelijk volwaardige maaltijd op tafel weten te toveren. Het geheim lijkt te zitten in de combinatie van verschillende kleine onderdelen van de maaltijd die elkaar verrijken.

Ingredients

 De moraal van dit verhaal

Onze voedingsstatus is wellicht niet optimaal, maar bevat ook geen merkbare tekorten. Bovendien is zij gemakkelijk te optimaliseren met gewone beschikbare voedingsmiddelen en een grotere zelfdiscipline in het omgaan met onze overvloed. De gerelateerde gezondheidsrisico´s bestaan namelijk eerder vanwege overconsumptie dan onderconsumptie. We hebben dus echt geen speciale voedingsmiddelen nodig, maar we zouden wel iets meer moeite kunnen doen om met onze overvloed verstandig om te gaan. Het inzicht uit Nepal heeft me geleerd dat zelfs als je in een land woont waar het je heel erg moeilijk gemaakt wordt om enigszins gezond te eten, je met creativiteit en eenvoud heel ver kunt komen. Het simpele gerecht ´rijst met linzen´ heeft een grotere voedingswaarde dan de gemiddelde snelmaaltijd bij ons. Laten we het onze medemens en onszelf dus iets gemakkelijker maken: doneer je superfoods en andere overvloed naar Nepal en help jezelf en de mensen die het echt nodig hebben.

 Bronnen

  1. who.int. Geraadpleegd 18.05.2016.
  2. Bhandari, S., & Banjara, M. R. (2015). Micronutrients Deficiency, a Hidden Hunger in Nepal: Prevalence, Causes, Consequences, and Solutions. International Scholarly Research Notices, 2015, 1–9. http://doi.org/10.1155/2015/276469
  3. https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/voeding Geraadpleegd 20.05.2016.
  4. voedingswaardetabel.nl Geraadpleegd. 20.05.2016.
  5. Voedingscentrum. Geraadpleegd 20.5.2016.

Opmerking: Ik schreef dit artikel voor I am a Foodie. Het werd in mei 2016 gepubliceerd op http://www.iamafoodie.nl.

Actieve kool: baat het niet dan schaadt het niet?

Dat Hollandse nuchterheid zo langzaam aan het uitsterven is, bewijst de nieuwe voedingstrend rond actieve kool wel weer. De glossy´s staan vol met ijsjes, sapjes of andere voedingsmiddelen waarin dit zwarte poeder is verwerkt. Het klinkt misschien paradoxaal, maar er wordt zelfs beweerd dat je tanden witter worden als je ze periodiek met dit gitzwarte goedje inwrijft. Is de Norittablet werkelijk een wondermiddeltje voor je uiterlijke en innerlijke gezondheid?

Zwart ijs

Midden tussen de heidevelden, veengebieden en Drentse bossen staat een rokende fabriek in het pittoreske Klazienaveen, een typisch industriedorp. Als rasechte Drent – mijn oma was turfsteekster – ben ik hier geboren en getogen. Uit mijn kindertijd herinner ik me hoe lakens die buiten hingen te drogen zwart werden als de wind in de verkeerde richting stond. Zodoende is een Norittabletje niet het eerste waar ik aan zou denken voor het witter maken van mijn tanden.

Actieve kool

Het productieproces van actieve kool bestaat uit het verkolen en activeren van turf, steenkool of ander organisch materiaal in grote ovens. Het zo onstane zwarte poeder wordt vooral industrieel gebruikt voor het zuiveren van water, aangezien het vele materialen (waaronder gifstoffen en pathogenen) aan zich kan binden. Ook in de voedselindustrie wordt het ruimschoots gebruikt om voedsel te ontdoen van bepaalde kleuren of geuren. In de geneeskunde wordt het vooral in hoge doseringen gebruikt als middel tegen acute vergiftigingen, bijvoorbeeld als een kind een schoonmaakmiddel heeft gedronken (1, 2). Zelf ken ik de Norittablet het beste als pilletje tegen diarree. Met als gevolg dat je uren tot dagen niet naar het toilet kunt, en als het dan uiteindelijk komt is het pikzwart en keihard. Dit fenomeen wordt ook wel toepasselijk ´houtskoolontlasting´ genoemd (2).

Activated_carbon effect drank.JPG

Bijwerkingen

Wat de Glossy´s helaas vergeten te vermelden, is dat actieve kool ook bijwerkingen heeft. Deze bijwerkingen zijn voor haar lezersgroep nier irrelevant. Zo vermindert het gebruik van actieve kool de werking van bepaalde medicijnen, waaronder de anticonceptiepil. De bijsluiter van de Norit tabletten en het Farmacotherapeutisch Kompas melden dat een alternatieve vorm van anticonceptie wordt aangeraden bij het gebruik van actieve kool (3, 4, 5). Daarnaast bindt actieve kool niet specifiek gifstoffen, maar ook vele andere stoffen, waaronder vitamines en mineralen. Een gebruik van enkele dagen of langer wordt daarom afgeraden in verband met het risico op vitaminetekorten en maag-darmklachten (4, 5).

Baat het niet dat schaadt het niet?

Ondanks dat Norittabletten al lang op de markt zijn als anti-diarree middeltje, is de effectiviteit ervan nooit voldoende bewezen (5). Er is volgens het Farmacotherapeutisch Kompas ook onvoldoende bekend over eventuele bijwerkingen van het langer gebruik van actieve kool (4). Het is daardoor zeker niet aan te raden om voedingsmiddelen met actieve kool erin verwerkt dagelijks te gebruiken. De kans dat je een vitaminetekort of verstopping krijgt is groter dan een eventueel gezondheidseffect. Je immuunsysteem, lever en nieren zorgen er onder normale omstandigheden wel voor dat gifstoffen en ziekteverwekkers bestreden en afgevoerd worden, ook zonder koolstof.

Bronnen

  1. chemvironcarbon.com/nl/actieve-kool-toepassingen
  2. apotheek.nl
  3. http://db.cbg-meb.nl/Bijsluiters/h09116.pdf
  4. farmacotherapeutischkompas.nl
  5. www.nhg.org/standaarden/volledig/nhg-standaard-acute-diarree

Plaatjes onder Creative Commons licentie.

Opmerking: Ik schreef dit artikel voor I am a Foodie. Het verscheen in juni 2016 op http://www.iamafoodie.nl.